سرای تاریخ: موزه عصارخانه شاهی اصفهان، یکی از بناهای ارزشمند بهجا مانده از دوره صفویه است که در گذشته بهعنوان کارگاه سنتی استخراج روغن فعالیت داشته و امروز بهصورت موزهای دیدنی و از جمله موزههای کوچک اما مهم ایران شناخته میشود. این مجموعه تاریخی با نام انگلیسی Assarkhaneh Shahi Museum، در محدوده میدان نقش جهان اصفهان قرار دارد و بخشی از هویت صنعتی گذشته این شهر را به نمایش میگذارد.
عصارخانه شاهی چیست؟
در گذشته به کارگاههایی که برای آسیاب و فرآوری موادی مانند ادویهها یا دانههای روغنی استفاده میشد، «عصارخانه» میگفتند. این مکانها نقش مهمی در تولید روغنهای گیاهی از دانههایی مثل کنجد و کرچک داشتند و در واقع نمونهای ابتدایی از کارخانههای روغنکشی امروزی به شمار میرفتند.
در این کارگاهها، آسیابهای سنگی بزرگی وجود داشت که با نیروی حیواناتی مانند شتر یا الاغ به حرکت درمیآمد. چرخش این سنگها باعث خرد شدن مواد و آمادهسازی آنها برای مراحل بعدی میشد. در بخش بالایی سنگ متحرک، حفرهای تعبیه شده بود تا مواد بهتدریج وارد فضای بین دو سنگ شده و آسیاب شوند.
عصارخانهها از مهمترین نمادهای صنعتی ایران در گذشته بودند و نمونههایی از آنها هنوز در شهرهایی مانند اصفهان، یزد و چهارمحال و بختیاری باقی مانده است.
موقعیت عصارخانه شاهی
عصارخانه شاهی اصفهان از معروفترین نمونههای باقیمانده این نوع کارگاههاست که در سال ۱۰۲۱ هجری قمری، به فرمان شاه عباس اول و همزمان با ساخت بازار قیصریه و برخی بناهای مهم دیگر ایجاد شد. این بنا در نزدیکی میدان نقش جهان قرار گرفته و اگرچه در کنار آثار باشکوهی مانند مسجد امام و کاخ عالیقاپو واقع شده، اما همچنان ارزش تاریخی و صنعتی خاص خود را حفظ کرده است.
تاریخچه عصارخانه شاهی
در دهههای میانی قرن چهاردهم شمسی، برای به حرکت درآوردن تجهیزات عصارخانه از موتورهای برقی استفاده شد. با این حال، با پیشرفت صنعت و ورود دستگاههای مدرن، استفاده از این روشهای سنتی دیگر صرفه اقتصادی نداشت و فعالیت عصارخانه برای حدود سه دهه متوقف شد.
در سال ۱۳۷۹، این مجموعه توسط شهرداری اصفهان خریداری و پس از حدود دو سال مرمت، بهعنوان موزه بازگشایی شد. از سال ۱۳۹۲ این مکان به مرکزی برای پژوهش در حوزه فرهنگ عامه تبدیل شد و پروژههایی مانند ثبت تاریخ شفاهی مشاغل سنتی نیز در آن اجرا گردید. همچنین این موزه در سال ۲۰۱۷ موفق به دریافت عنوان یکی از برترین موزههای کوچک از سوی ایکوم ایران شد.
معماری عصارخانه شاهی
مساحت فعلی این مجموعه حدود ۳۸۰ متر مربع است و بخشهایی مانند پیشخوان، گرمخانه و تیرخانه را در بر میگیرد. در گذشته وسعت آن بسیار بیشتر بوده، اما بخشهایی از آن در طول زمان از بین رفته است.
ساختمان دارای فضایی با سقفهای گنبدی و ارتفاع قابل توجه است که نور از طریق روزنههای سقفی تأمین میشود. طراحی ساده و بدون تزئینات پیچیده، همراه با ضخامت دیوارها، شرایط مناسبی برای نگهداری روغن فراهم میکرده است. همچنین وجود چند ورودی مجزا برای کارگران و مشتریان از ویژگیهای جالب این بناست.
روش سنتی روغنگیری
در عصارخانه شاهی، دانههایی مانند کنجد، پنبهدانه و آفتابگردان پس از پاکسازی و در برخی موارد بو دادن، در آسیاب سنگی خرد میشدند. سپس مواد آسیابشده با آب ترکیب شده و به خمیر تبدیل میگردید. این خمیر در سبدهای مخصوصی قرار گرفته و برای استخراج روغن به بخش تیرخانه منتقل میشد.
در این بخش، با استفاده از تیرهای چوبی بزرگ، اهرمها و فشار مکانیکی، روغن از خمیر جدا و در مخازن مخصوص ذخیره میشد. در نهایت، روغنها در خمرههایی نگهداری و برای مصرف یا فروش آماده میشدند.
فضای موزه
امروزه در موزه عصارخانه شاهی، با استفاده از مجسمههایی که صحنههای کار را بازسازی کردهاند، حالوهوای گذشته بهخوبی قابل درک است. برای مثال، مجسمه شتری که در حال چرخاندن سنگ آسیاب است، به بازدیدکنندگان کمک میکند تا فرآیند سنتی روغنگیری را بهتر تصور کنند. این موزه نشاندهنده نقش مهم اصفهان در صنعت دوره صفویه است.
آدرس و دسترسی
این موزه در میدان نقش جهان، در نزدیکی بازار قیصریه و داخل بازار سنتی اصفهان قرار دارد. دسترسی به آن از طریق وسایل حملونقل عمومی مانند مترو و اتوبوس (ایستگاه میدان امام حسین) یا تاکسی امکانپذیر است. در صورت استفاده از خودروی شخصی نیز میتوان از پارکینگهای اطراف میدان استفاده کرد.
ساعات بازدید
موزه عصارخانه شاهی در روزهای شنبه تا سهشنبه از ساعت ۹:۳۰ تا ۱۷ و در روزهای چهارشنبه و پنجشنبه از ساعت ۹:۳۰ تا ۱۶ پذیرای بازدیدکنندگان است.
