گاهشماری دیلمی که به گاهشماری گالشی و گیلکی و گیلان باستان نیز معروف است، گاهشماری باستانی مردمان کوهستانهای گیلان و مازندران است که در میان دیلمیها، گیلکیزبانان کوهستانهای گیلان و غرب مازندران (گالش) رایج بوده و برخی از پژوهشگران معتقدند که این تقویم در میان گیلکیزبانان جلگهنشین (گیلهمرد) نیز رایج بودهاست.
اصول کلی تقویم دیلمی
گاهشماری رایج، میان مردم دیلمان، گیلکزبان کوهستانهای گیلان و غرب مازندران (شهسوار و رامسر)، از بن و ریشه وابسته به گاهشماری باستانی ایرانی (یزدگردی قدیم) بودهاست و سالشماری یزدگردی قدیم، بنابر روایات ایرانی و همچنین براساس محاسبات نجومی، کهنترین سالشمار ایرانی محسوب میشود. گاهشماری باستانی گیلکی، از دوران کهن تا زمان انتخاب یک روز کبیسه با نام ویشک (vishak) و نگه داشتن آن، گاهشمار مورد استفاده مردم و حاکمان این منطقه بوده و سالی «گردان» محسوب میشد. یعنی آغاز سال آن که در ابتدای اعتدال بهاری قرار داشت، در هر ۱۳۱۵۰۶۸/۴ سال، یک روز از مبدأ (اعتدال بهاری) فاصله میگرفت. این چرخش تا ۹۲۹ سال ادامه داشت و سرِ سال، ۲۲۵ روز از مبدأ فاصله گرفت و به نیمه تابستان و زمان خرمن و برداشت فراوردههای کشاورزی و دامی رسید. این هنگام مناسبترین زمان برای پرداخت مالیات و خراج به حاکمان بود. از این روی با انتخاب یک روز کبیسه به نگاهداشت سال مبادرت ورزیدند و انجام این کار، نخستین تجربه و اقدام در انتخاب سال و مبدأ خراجی در گاهشماریهای ایرانی است.با توجه به آنچه که گفته شد، مردم دیلمان، وقتی که سرِ سال (آغاز سال) باستانی به نیمههای تابستان رسیده بود، با انتخاب یک روز کبیسه در هر چهار سال با نام «ویشَک» سال را در همانجا که بود نگاه داشتند؛ و زمان این اقدام، مبدأ جدید سالشماری گیلکی گشت؛ که این مبدأ دقیقاً برابر است با:روز دوشنبه، هرمزد روز (اولین روز) از سال ۵۴۵۴ باستانی (یزدگردی قدیم) و ۷۱۰۸۲ روز پیش از مبدأ شمسی هجری. بنا به گفتهٔ عبدالرحمن عمادی (پژوهشگر)، در مناطق کوهستانی، تنها تقویم مورد استفاده مردمان آنجا، همین تقویم دیلمی بودهاست و تنها برای دانستن زمان درست ایام مذهبی، از روحانیان منطقه سوال میشدهاست.جدولی که مشاهده میکنید، جدول همزمانی گاهشماریهای مختلف و مقایسهٔ مبدأ آغاز هرکدام از آنهاست.
مراسم آغاز سال (نوروزبل)
مراسم آغاز سال جدید (نوروزِبل) به طور متغیر، وابسته به محل برگزاری و نحوه قرار دادن پنج روز کبیسه، بین سیزدهم تا هفدهم مرداد ماه برگزار میشد. اما طبق محاسبات علمی آقای نصرااله هومند در کتاب «گاهشماری باستانی مردمان گیلان و مازندران» روز دقیق آغاز سال گیلکی همان ۱۷ مرداد ماه سال هجری شمسی است.
مبدأ سالشماری دیلمی
مبدأ سالشماری گیلکی، تاریخی است که مردم کوهستانها با انتخاب و اجرای یک روز کبیسه به نام ویشَک (vishak) آغاز سال را در همان جایی که قرار داشت، ثابت نگاه داشتند.نکتهٔ مثبت در این واقعیت این است که، مبدأ تاریخیِ این مردم، نه یک رخداد سیاسی یا مذهبی، که یک رخداد کاملاً علمی و البته مردمی است؛ زیرا آنگونه که گفته شد، دلیل اصلیاش راحتیِ مردم کشاورز و دامدار و صنعتگر در دادن خراج و مالیات سالیانه بودهاست. بنابراین، این مبدأ، متعلق به اندیشه یا مذهب یا تفکر سیاسی خاصی نبوده و تنها برپایهٔ مناسبات تولید بهوجود آمده و میتواند مورد وفاق تمام گیلانیها، از هر اندیشه و مذهبی، قرار گیرد.
